Priorij Onze-Lieve-Vrouw ten Hove, beslist geen rattenkasteel

Lievegem (Waarschoot) – Aan fietsknooppunt 3 op het fietstraject langs de spoorlijn van Waarschoot naar Eeklo ontkom je er niet aan. De Waarschootse priorij Onze-Lieve-Vrouw ten Hove beheerst er de moeren, de Koude Keuken, het ondergelopen en moeilijk te bewerken land, de meersen die eeuwenlang dit stukje Meetjesland sierden. Het Rattenkasteel, hoor je in Waarschoot al eens fluisteren. Het gebouw is in privéhanden, niet toegankelijk voor bezoekers maar van ratten is al lang geen sprake meer. Het gebouw blinkt tegenwoordig aan de rand van het groene gebied waar je ‘de ommegank’ kunt lopen en bidden van statie tot statie, van kapelletje tot kapelletje. Geniet ervan, maar van ver!

Het Rattenkasteel?

We lieten ons vertellen dat de weinig fraaie bijnaam Rattenkasteel iets te maken heeft met gebouwen en kastelen waar Spaanse soldaten ten tijde van Alva toevlucht zochten om te ontkomen aan de toorn van de geuzen. Zo zouden her en der in Vlaanderen panden aan de naam ‘Rattenkasteel’ komen, als in ‘(Spaanse) ratten in grote huizen’. We kennen ook het verhaal van het Nero-album Het Rattenkasteel waarbij Marc Sleen (Neels) zich liet inspireren door zijn geboortestreek en dat de familie van de Gentse striptekenaar van Waarschoot afkomstig zou zijn. En dan hebben we het nog niet over het Waarschootse broodjeaapverhaal van een nog bestaande tunnel tussen kerk en klooster. Allemaal praat voor de vaak! We weten het immers niet zeker en we zullen het ook nooit zeker weten.

Maar laten wij ons richten op wat we wel weten. De stichter van de priorij: Simon Utenhove, de rijke hoveling van Bourgondiër Filips de Goede, en echtgenoot van Margriete sBusers, telg van een rijk Gents geslacht. Een kinderloos stel en laat dat net de reden zijn om in Waarschoot een klooster op te richten. “Utenhove had een afkeer gekregen van het wereldse leven”, schrijft de Waarschootse journalist Olivier Scheir in zijn boek ‘De Priorij van Waarschoot’ (2006). “Ende rijckdomme van deze werelt wesende ijdel en niet zekere, maer verghankelic ende daer omme begherende devotelic te maken zinen tresoer ende kiezen zijn woenste in den hemel.” Scheir citeert Utenhove. Zijn woonst in de hemel realiseren en zoals het pand er nu nog altijd staat, blijft het tot de verbeelding spreken. Uit wat Utenhove zegt, spreekt ook de ziel van Cîteaux. Vanuit de abdij van Cîteaux (tussen Beaune en Dijon) werden toen, in 1444, al enkele eeuwen cisterciënzergemeenschappen gesticht en uitgebouwd die volgens heel strenge benedictijnse regels leefden en armoede predikten, bescheidenheid, onderdanigheid. Dat was de hemel die Utenhove wilde verdienen met de bouw van zijn klooster.

Alle wegen leiden naar… het Meetjesland

In Gent heb je een Oosteeklostraat, een Doornzelestraat en een Waarschootstraat. In geen van de drie gevallen gaat het om een richting naar bovengenoemde dorpen. Maar in alle drie de gevallen verwijst de straatnaam naar Cîteaux en cisterciënzer(innen)gemeenschappen in het Meetjesland. De link met middeleeuws abdijverleden en de stad Gent is in vele gevallen onmiskenbaar.

In het geval van de Waarschootstraat is er een duidelijk verband met de familie Utenhove, die daar vlakbij waar nu de Coupure is, eigendom had. Simon Utenhove, baljuw van Eeklo, trad in dienst van het hof van Filip de Goede en werd uiteindelijk rentmeester van Waals-Brabant. De priorij werd in 1445, een jaar na de stichting, al opgenomen in de orde van Villers met zeven monniken onder leiding van pater Judocus.

De jaren 1400

Een reeks afspraken werd vastgelegd in 1449 waarin werd vastgelegd dat de kloostergemeenschap beperkte inkomsten mocht behouden en de rest moest uitdelen aan de armen. De priorij werd definitief erkend en Simon trad als lekenbroeder toe.

In de daaropvolgende jaren kende het klooster enkele uitdagingen, zoals een conflict met de pastoor van Waarschoot over inkomsten en een overrompeling door edelen tijdens een jachtpartij. Hertog Filip erkende de monniken en verleende vrijstellingen voor belastingen en onderhoud van jagers.

Simon stierf in 1462 en werd begraven in het klooster. Zijn echtgenote Margriete leefde nog tot 1480 en schonk in haar laatste jaren gronden aan de kerk van Waarschoot. Beiden werden in Vlaanderen als heiligen vereerd. Sinds 1480 zijn verschillende zoektochten opgestart naar hun grafstenen maar nooit gevonden. De kenspreuk van de priorij was ‘In solitudine requies’ (In eenzaamheid rust). Dat geldt zowel voor beide stichters als voor het priorijgebouw zelf, al vele eeuwen een rustig baken in het Waarschootse landschap.

Project ‘Doe de Abdijendans’ n.a.v. 800 jaar Abdij van Oosteeklo

Wist je dat het middeleeuwse abdijverleden dit stukje Vlaanderen gevormd heeft?  ‘Doe de Abdijendans’ is een actie om 800 jaar Abdij van Oosteeklo (weekend za 30 en zo 31 augustus 2025, georganiseerd door de Orde van de Smoutpot) kracht bij te zetten. We verkennen een maand lang het Meetjeslandse abdijverleden van rond het jaar 1000, bij de ontwikkeling van Vlaanderen en de Zwinstreek, tot het jaar 1492, toen Columbus Amerika ontdekte. Met verhalen uit de oude doos, gestoffeerd door bronnen die Meetjeslandse heemkundigen en historici ons veelvuldig hebben achtergelaten.

We lieten onze stagiaire Chenoa Genbrugge, studente informatiebeheer aan de Artevelde Hogeschool, op zoek gaan naar sporen in onze bibliotheken en onze collectie heemkundige bijdragen. We doken zelf in onze Erfgoedbank Meetjesland op zoek naar beeldmateriaal en brouwden er 8 teksten, 8 verhalen, mee. Een blik op ons lang vervlogen regioverleden.

Bronnen

• P.L. Goegebuer. “Kloosters in het Meetjesland: Waarschoot – O. L. Vrouw-ten Hove, “ nr 35 (1984): 240-243 Appeltjes-van-het-Meetjesland-35-1984.pdf
• A. Cassiman. ”O. L. V. ten Hove of de Priorij te Waarschoot. ” nr. 01 (1949): 11-27 Appeltjes-van-het-Meetjesland-01-1949.pdf
• Benoît Delaey, Olivier Scheir. “De Priorij van Waarschoot, een verhaal van verleden, heden en toekomst”, uitgegeven door provincie Oost-Vlaanderen in de reeks ‘Kleine Cultuurgidsen’, 2006.