Vergelijkend onderzoek over openbare bibliotheken: cijfers vertellen maar een deel van het verhaal…


BibTest-NieuwsbladHet Nieuwsblad presenteerde in maart 2016 een vergelijkend onderzoek tussen de Vlaamse openbare bibliotheken in samenwerking met VVBAD en Bibnet (nu Cultuurconnect). Hierbij aansluitend wil COMEET als koepel voor het samenwerkingsverband Bibliotheken Meetjesland, de resultaten toelichten en kaderen in een breder verhaal. Cijfers vertellen namelijk maar een deel van het hele verhaal.

Gemeentetest door Het Nieuwsblad

Het vergelijkend onderzoek tussen de Vlaamse openbare bibliotheken kadert in de Grote Gemeentetest 2016 door Het Nieuwsblad. De bibliotheken vormden een apart onderdeel in deze test en krijgen een score van 1 tot 10, gebaseerd op cijfers over de activiteiten, het aantal bezoekers, een specifieke boekenlijst, het aanbod audiovisueel materiaal,… De scores en meer informatie over het onderzoek worden weergegeven in dit artikel op de website van Het Nieuwsblad.

Het kwantitatieve onderzoek van Het Nieuwsblad naar de Vlaamse openbare bibliotheken toont voor het Meetjesland geen eenduidig verhaal. Grosso modo ‘scoren’ kleinere bibliotheken lager. De pijnpunten die dit onderzoek lijkt bloot te leggen, zijn niet nieuw en waren voor de Bibliotheken Meetjesland een van de belangrijkste redenen om sinds 2014 het traject Regiobib Meetjesland te starten, waarin doelbewust op een aantal van die uitdagingen ingespeeld wordt.

Verder geeft dit onderzoek weinig duiding bij de cijfers en laat het een groot deel van de bibliotheekwerking onderbelicht, denk maar aan de inspanningen tot ontmoeting, gemeenschapsvorming, cultuureducatie, mediawijsheid,…

Van cijfers en methodiek

Een dergelijk vergelijkend onderzoek is altijd interessant voor de betrokken sector, als benchmark, als overzicht, als bewustwording en stimulans,… Deze cijfers zijn door de Vlaamse openbare bibliotheken zelf ingevoerd in BIOS3 (als onderdeel van de rapporteringsplicht van de bibliotheken) en zijn dus een reële weergave van (een deel van) de bibliotheekwerking. In die zin zijn ze zeker representatief en niet betwistbaar.

Toch zijn er kanttekeningen te maken bij de selectie die gemaakt werd om tot de scores te komen. Een bijkomende toelichting van de VVDAB en Bibnet/Cultuurconnect zou daarom welkom zijn. Bovendien kan de interpretatie van cijfers op het eerste zicht misleidend zijn zonder een correcte duiding.

Enkele voorbeelden:

  • De criteria voor de selectie van titels in de boekenlijst: is de aanwezigheid van een werk van Herman Brusselmans uit 2009 het bewijs van een goed, gediversifieerd en actueel collectiebeleid…?
  • De collecties audiovisuele materialen zijn inderdaad in veel bibs de jongste jaren bewust afgebouwd (met uitzondering van de dvd’s) door de dalende uitleencijfers (uiteraard in relatie tot het alomtegenwoordige digitale aanbod).
  • Meestal is het budget voor abonnementen op kranten en tijdschriften vrij beperkt tegenover de rest van de collectie en moeten hier dus vaak keuzes gemaakt worden.
  • De digitale collecties (Fundels, GoPress, e-boeken) blijven inderdaad voorlopig overal nog wat ondergebruikt, alleen in de grotere bibliotheken is hier op dit moment enigszins voldoende ‘kritische massa’ voor. Het aanbod is er, de gebruikers volgen vooralsnog niet. Hier valt bovendien aan te stippen dat de Bibliotheken Meetjesland in 2013 samen ingestapt zijn in het Vlaamse e-boekenplatform dat Bibnet ontwikkelde, maar dat noodgedwongen een jaar later stopgezet werd.
  • De aanwezigheid van een zelfuitleenbalie: de kostprijs hiervan is opnieuw voor vooral kleinere bibs budgettair niet altijd mogelijk of prioritair geweest in de voorbije jaren. De provincie Oost-Vlaanderen kwam dit wel deels tegemoet met een substantiële subsidie.
  • Personeel en openingsuren: ook dit is onlosmakelijk weer grotendeels verbonden met de vele kleinere gemeenten in het Meetjesland (beperkte personeelsformaties hebben logischerwijze maar de capaciteit voor beperkte openingsuren, ondanks de keuze voor zoveel mogelijk klantvriendelijke tijdstippen) en afhankelijk van lokale keuzes van de besturen.
  • Uitleningen, lenersaantallen en verlengingen vergelijken is niet vanzelfsprekend, want kleine verschillen in leenreglementen of aanpak kunnen grote verschillen in cijfers teweeg brengen (bv. één uitleenpas per klasbezoek of één voor alle aanwezige kinderen van de klas?). In die zin is het jammer dat deze cijfers dateren van 2014. Doorheen 2014 en 2015 heeft het samenwerkingsverband deze basisgegevens op elkaar afgestemd, zodat een vergelijking op basis van cijfers van 2015 wel correct zou geweest zijn. Bovendien zijn sinds 2014 al een aantal ‘tekortkomingen’ aangepast, bv. de installatie van WIFI, o.m. op aandringen van COMEET in het kader van het traject Regiobib Meetjesland (en meer bepaald het gebruik van de mobiele tabletklas, gelanceerd in 2015).

Regiobib Meetjesland

Medio 2014 voerde de provincie Oost-Vlaanderen, vanuit haar ondersteunende rol in het Streekgericht Bibliotheekbeleid, een statistische analyse uit van de 14 Meetjeslandse bibliotheken. Dit diende als kwantitatieve onderbouw en als richtinggevend voor het verdere onderzoeksrapport voor de opstart van een Regiobib Meetjesland. Bovendien kreeg hierdoor elke afzonderlijke bib een goed inzicht in de eigen werking, vnl. qua collectiebeleid. Zowel elke bib afzonderlijk als het geheel van het samenwerkingsverband ging met deze resultaten aan de slag.

De concrete uitwerking van het traject Regiobib Meetjesland probeert zo goed mogelijk een aantal pijnpunten gezamenlijk aan te pakken en daardoor pro-actief in te spelen op onder meer de kwetsbaarheid van de kleinere bibs.

De Regiobib omvat een nog intensere samenwerking van de 14 Meetjeslandse bibliotheken, vnl. op vlak van back office taken, zoals bijvoorbeeld collectiebeleid en personeelscompetenties. Voor de gebruiker verandert er voorlopig niets, maar achter de schermen worden grote efficiëntiewinsten geboekt.

Concrete voorbeelden zijn:

  • De samenaankoop voor de voltallige collectie die sinds januari 2015 in voege is. Dit levert een hogere leverancierskorting, een aanzienlijke tijdsbesparing op personeelsvlak, een grotere gezamenlijke impact voor de deelnemende bibliotheken op en de mogelijkheid voor kastklare levering van de boeken.
  • De gezamenlijke overstap naar de Vlaamse standaardetikettering en de gelijkschakeling van de gegevens in BIOS3.
  • De opmaak van een regionaal collectiebeleidsplan (met bijhorende wiedschema’s) als onderbouw voor centraal collectioneren per deelcollectie.
  • Het competentietraject voor de bibmedewerkers.

Eind dit jaar zullen de Bibliotheken Meetjesland een evaluatierapport over dit traject presenteren aan de lokale besturen, met verdere werkpunten voor de rest van de legislatuur. Meer informatie over de regiobib vind je op deze pagina.

Voorbij de cijfers

Ten slotte valt aan te stippen dat dit onderzoek grotendeels focust op louter de processen van boeken uitlenen, terwijl de taak van de bibliotheken inmiddels veel breder wordt geïnterpreteerd en ingevuld, met o.m. veel aandacht naar toeleiding van verschillende kansengroepen, initiatieven rond mediawijsheid,…

Bibliotheken werken aan die kwalitatieve invulling vanuit een duidelijke link met hun lokale gemeenschap: de bib als verbinding tussen mensen onderling en als schakel tussen burgers en de lokale overheid, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. De bibliotheek van de toekomst is immers een knooppunt van kennis, contact en cultuur dat samen met andere organisaties het maatschappelijk hart van de gemeenschap vormt. Bibliotheken ontwikkelen zich tot een platform, een hedendaagse sociaal-culturele marktplaats en een dynamische ontmoetingsplaats.

De cijfers over het aantal georganiseerde activiteiten doen volgens ons geen recht aan de kwalitatieve invulling van dergelijke activiteiten, noch aan de gemeentelijke en regionale afstemming die er op dat vlak gehanteerd wordt. Het zou mooi zijn als er na dit kwantitatieve onderzoek een vervolgrapport zou kunnen komen dat peilt naar kwalitatieve resultaten en bv. de tevredenheid van de gebruikers over hun lokale bib bevraagt.